Μια μέρα πριν τις γαλλικές εκλογές, μια Ευρώπη που έχει ήδη γνωρίσει τον Όρμπαν, την Μελόνι, όπου ακόμη όμως και δυνάμεις αυτού που συνηθίζουμε να ονομάζουμε «Δημοκρατικό τόξο» έχουν αφομοιώσει θέσεις ή ρητορική της άκρας δεξιάς, με κομμένη την ανάσα περιμένει να δει πoιο θα είναι το αποτέλεσμα της κάλπης,
Όμως η Γαλλία, με μια ακροδεξιά να καλπάζει προς την εξουσία, δεν είναι μια μεμονωμένη περίπτωση: Σε όλη την Ευρώπη οι φιλελεύθερες αρχές που κυριάρχησαν μετά το τέλος του Β ’Παγκοσμίου Πολέμου και κυρίως μετά την ενοποίηση της, με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, βρίσκονται σε διαρκή υποχώρηση. Δεν πρόκειται για ένα παροδικό φαινόμενο αλλά για την καθημερινή ήττα όλων των προοδευτικών φιλελεύθερων αρχών περί δημοκρατίας, ανεκτικότητας και συμπερίληψης που κυριάρχησαν για 75 και πλέον χρόνια. Οι φιλελεύθερες αρχές εγκαταλείπονται όχι μόνο από την άκρα δεξιά (για την οποία είναι και αναμενόμενο) αλλά και από τα mainstream κόμματα, πράγμα αδιανόητο μερικά χρόνια πριν.
Ο Jan Zielonka σε ένα πρόσφατο άρθρο του μας λέει ότι ζούμε σε μια Οργουελιανή πραγματικότητα όπου η δυστοπία δεν είναι μόνο η βία ή τα βασανιστήρια αλλά και η αλλαγή στο περιεχόμενο των λέξεων, μια επανανοηματοδότηση προς μια αυταρχική κατεύθυνση. Ο αυταρχισμός κερδίζει καθημερινά γιατί δεν αφορά μόνο πράξεις και ενέργειες βίας αλλά και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε και εκφράζουμε την πραγματικότητα γύρω μας: σωστό και λάθος, δίκαιο και άδικο. Με επίκεντρο πλέον το «εθνικό συμφέρον», όπως η άκρα δεξιά το αντιλαμβάνεται.
Οι έννοιες της ελευθερίας της ανεκτικότητας, της δικαιοσύνης , της ισότητας και της συμπερίληψης πλήττονται βάναυσα κάθε μέρα και για μεγάλο μέρος των Ευρωπαίων η αρχή «Νόμος και Τάξη» είναι αυτή που πρέπει να καθοδηγεί την πολιτική δράση. Η δημοκρατία και η ισότητα δεν είναι πλέον αρχές κοινές για όλους. Αντίθετα όλο και περισσότερο ο αποκλεισμός του διαφορετικού, η ιδέα πολιτών δεύτερης κατηγορίας κανονικοποιείται σε όλο και περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες.
Η ίδια η ιδέα μιας διεθνούς τάξης που κυβερνάται με κανόνες έχει πληγεί ανεπανόρθωτα με ευθύνη όχι μόνο των αυταρχικών χωρών αλλά και των φιλελεύθερων. Τα δυο μέτρα- δυο σταθμά στις περιπτώσεις Ουκρανίας και Παλαιστίνης, η ανοχή στην σφαγή αμάχων, παιδιών, τα πλήγματα σε νοσοκομεία, ακόμη και στον Ερυθρό Σταυρό όταν συνοδεύονται από ισχνές και μόνο διαμαρτυρίες της ΕΕ απονομιμοποιούν κάθε ιδέα διεθνούς έννομης τάξης. Όταν ο ΟΗΕ περιθωριοποιείται και η διεθνής πολιτική καταλήγει αντιπαράθεση ισχυρών προσώπων, όλο το οικοδόμημα μιας διεθνούς κοινωνίας καταρρέει.
Σήμερα στην Ευρώπη αντί να συζητάμε πώς θα διαμεσολαβήσει η ΕΕ για την ειρήνη στην Παλαιστίνη και την Ουκρανία προετοιμαζόμαστε για πόλεμο. Οι πρόσφυγες και μετανάστες αντιμετωπίζονται ως άτομα δεύτερης κατηγορίας όπου ακόμη και τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα τους αμφισβητούνται.
Στο πλαίσιο αυτό, η Γαλλία είναι, παρά τη βαρύτητα της, απλά η κορυφή του παγόβουνου. Η ΕΕ που ήταν το δημιούργημα των φιλελεύθερων αξιών και αρχών έχει αλωθεί από μέσα. Κι αυτό γιατί οι επονομαζόμενες φιλελεύθερες δημοκρατίες παρέδωσαν ήδη τα κλειδιά στον αυταρχισμό: η διολίσθηση του κράτους δικαίου με συστηματικές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τόσο των γηγενών όσο και των προσφύγων, με παρακολουθήσεις, έλεγχο των ΜΜΕ (φαινόμενα που έχουμε βιώσει με ένταση και στην Ελλάδα), η απονομιμοποίηση της Πράσινης Συμφωνίας με μέτρα που πλήττουν τους πολίτες οριζόντια φορτώνοντας το κόστος της μετάβασης στους πιο ευάλωτους, είναι συμπτώματα αυτής της πραγματικότητας. Ο αντιφιλελευθερισμός, η ανορθολογική και συνομωσιολογική αντίληψη είναι ήδη εντός των πυλών.
Ο Πρόεδρος Μακρόν είναι απόλυτα υπεύθυνος για το χάος που δημιουργήθηκε στην Γαλλία. Ο ηγέτης που θεωρείται αυτός με το πιο συγκροτημένο ευρωπαϊκό όραμα πέτυχε στο εσωτερικό με αντιλαϊκά μέτρα, με αυταρχισμό και μετάβαση του κόστους της πράσινης μετάβασης στα πιο φτωχά στρώματα να γίνει μισητός. Φυσικά, πάντα είναι ο φόβος και η ανασφάλεια εκείνα που τρέφουν την άκρα δεξιά, καθώς και η ελπίδα ότι υπάρχουν απλές λύσεις σε σύνθετα προβλήματα που ένας χαρισματικός ηγέτης μπορεί να εγγυηθεί και να εφαρμόσει.
Δυστυχώς η πραγματικότητα είναι πολύ πιο περίπλοκη. Αύριο η δημοκρατία στην Γαλλία δίνει μια μάχη επιβίωσης αλλά και μια μάχη χαρακωμάτων. Η απέλπιδα προσπάθεια που εκπροσωπεί το Νέο Λαϊκό Μέτωπο μπορεί ίσως να προσφέρει μια λύση. Χωρίς όμως μια εκ βάθρων αυτοκριτική, χωρίς μια προσπάθεια για μια νέα εθνική δημοκρατική συμφωνία, με πρόγραμμα και προοπτική, κάθε άλλη λύση θα είναι δυστυχώς απόλυτα προσωρινή.
(Η Μαριλένα Κοππά είναι Καθηγήτρια Συγκριτικής Πολιτικής, Πάντειο Πανεπιστήμιο)
