Τι ωραία που ακούγεται η λέξη ελευθερία. Τι ωραία εικόνα το «ελεύθερο» πανεπιστήμιο. Έτσι θα ονομάζει τα ιδιωτικά «πανεπιστήμια» που ετοιμάζει η Νέα Δημοκρατία.
Τα εισαγωγικά ταιριάζουν και στις δύο λέξεις: «ελεύθερο» και «πανεπιστήμιο», αφού αυτό που έρχεται δεν θα είναι ούτε το ένα, ούτε το άλλο. Και θα μπορούσα να γράψω ολόκληρο κατεβατό ως προς το γιατί δεν θα είναι πανεπιστήμιο (όχι, δεν θα φτιάξει παράρτημα η Οξφόρδη, ούτε το Χάρβαρντ, δεν έχουν φτιάξει πουθενά· όχι, δεν θα έρθουν μεγάλα ερευνητικά πανεπιστήμια, οι προϋπολογισμοί για να γίνει κάτι τέτοιο σοβαρά είναι τεράστιοι· όχι, αυτό που έρχεται είναι διδασκαλεία σε οροφοδιαμερίσματα, εξυπηρέτηση ημετέρων (ή μάλλον υμετέρων), άλλη μια ευκαρία για ιδιωτικοποίηση και εκμετάλλευση).
Επίσης, θα μπορούσα να γράψω ολόκληρο κατεβατό ως προς το γιατί το «ελεύθερο» «πανεπιστήμιο» είναι κατάφωρη παραβίαση του Συντάγματος, παρά τις νομικές ακροβασίες Βενιζέλου και Σκουρή περί «σύμφωνης με το διεθνές και ενωσιακό δίκαιο ερμηνείας». (Το έγραψα αυτό το κατεβατό: μπορείτε να το διαβάσετε στην ΕφΣυν).
Τέλος, θα μπορούσα να γράψω ολόκληρο κατεβατό για την ευρωπαϊκή εμπειρία, όπου τα ιδιωτικά πανεπιστήμια πουθενά δεν ευδοκίμησαν, και σχεδόν πουθενά δεν παράγουν σοβαρή έρευνα εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων σε ελάχιστα (και πλούσια) κράτη. (Αυτό το κατεβατό το είπα, δεν το έγραψα: μπορείτε να το δείτε στην εκπομπή της Αναστασίας Γιάμαλη).
Όχι, θα εστιάσω στο «ελεύθερο» του πράγματος. Και θα το κάνω παραφράζοντας τον Καρλ Σμιτ, που με τη σειρά του παραφράζει τον Προυντόν: «στον καπιταλισμό, όποια μιλάει για ελευθερία, θέλει να εξαπατήσει». Τα πανεπιστήμια στην Ελλάδα είναι ήδη αυτοδιοικούμενα, άρα ελεύθερα. Όταν η Νέα Δημοκρατία μιλάει για «ελεύθερο» πανεπιστήμιο εννοεί την ελευθερία με αυτήν την στρεβλή έννοια του καπιταλισμού: ελεύθερα για τις πλούσιες και ισχυρές, απρόσιτα για όλες τις άλλες. Ελεύθερα με τον ίδιο τρόπο που έχουμε «ελευθερία» των θαλασσών: για τα κράτη με ισχυρές οικονομίες και τεχνολογία, που μπορούν να αλωνίζουν την ανοιχτή θάλασσα, όχι για το Τόγκο με λίγα μίλια ακτής και τέσσερις ξύλινες βάρκες.
Ελεύθερα με τον ίδιο τρόπο που έχουμε «ελευθερία» κίνησης – για τα κεφάλαια όμως, όχι για τους ανθρώπους, πόσο μάλλον για τους ανθρώπους που είναι και πρόσφυγες. Ελεύθερα με την ίδια έννοια που είναι ελεύθερη η εγκατάσταση – για τις επιχειρήσεις όμως, όχι για τους ανθρώπους, ειδικά αν είναι κάπως φτωχοί ή κάπως σκουρόχρωμοι (αν είναι και τα δύο, ας μην το συζητήσουμε). Ελεύθερα όπως «ελεύθερη» είναι η αγορά – όχι όμως για τα προϊόντα των αναπτυσσόμενων χωρών που μπορεί να βλάψουν την αγροτική παραγωγή των πλουσίων. Εκεί μια χαρά βάζουμε όρια. Αυτή είναι η ελευθερία του καπιταλισμού.
Η κατάληψη και η διαστρέβλωση της λέξης «ελευθερία» δεν είναι φυσικά η μόνη τέτοια κατάληψη και διαστρέβλωση λέξης, ούτε καν στο χώρο της παιδείας. Στο Ηνωμένο Βασίλειο (για την ακρίβεια σε Αγγλία και Ουαλία), τα ιδιωτικά σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, συνήθως με ιστορία αιώνων, πανάκριβα, και προσιτά μόνο στην απόλυτη ελίτ, ονομάζονται «δημόσια» (public). Πήραν αυτό το όνομα τότε που το κράτος δεν παρείχε καμία εκπαίδευση, τότε που όποια (ή μάλλον όποιος, οι γυναίκες δεν είχαν μεγάλη τύχη τότε) ήθελε να μάθει γράμματα έπρεπε να πάρει δάσκαλο στο σπίτι, και ονομάστηκαν έτσι επειδή ήταν ανοιχτά σε «όλους». Όπου «όλους» διάβαζε: σε όσους άντρες μπορούσαν να πληρώσουν. Όσο «δημόσια» και ανοιχτά σε όλους είναι τα public schools της Αγγλίας, άλλο τόσο «ελεύθερο» θα είναι το πανεπιστήμιο της Νέας Δημοκρατίας.
(Ο Αντώνης Τζανακόπουλος είναι Καθηγητής Δημοσίου Διεθνούς Δικαίου Νομικής Σχολής Οξφόρδης)
