Αν υποθέσουμε ότι οι ομοφυλόφιλοι κάνουν κατά μέσο όρο λιγότερα παιδιά, κάτι που δεν είναι απολύτως βέβαιο ή ότι εμφανίζεται υψηλή συχνότητα ομοφυλοφιλικών σχέσεων στους ανθρώπους, κάτι επίσης αβέβαιο συγκριτικά με άλλα είδη, θα καταλήγαμε ότι η ομοφυλοφιλική συμπεριφορά είναι αινιγματική από εξελικτική άποψη. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που η σεξουαλική έλξη μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου έχει προσελκύσει διαχρονικά την προσοχή πολλών επιστημόνων που εργάζονται σε διαφορετικούς τομείς, από την κοινωνιολογία και την ψυχολογία μέχρι τη συμπεριφορική και εξελικτική βιολογία.
«Έρευνες έχουν προσφέρει κάποιες ενδείξεις για το ότι η βάση της ανδρικής ομοφυλοφιλίας στους ανθρώπους μπορεί να είναι τουλάχιστον εν μέρει γενετική (στις γυναίκες δεν είναι εξίσου κατανοητή και συχνά αποδίδεται σε ψυχολογικούς λόγους χωρίς όμως να αποκλείεται κάποια οργανική αιτία), αν και υπάρχουν ενδείξεις επίσης και για επιγενετικό καθορισμό, όπως η διαφορετική έκθεση των εμβρύων στην τεστοστερόνη, η επίδραση του υποθαλάμου κ.λπ. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, φαίνεται ότι υπάρχουν και κοινωνικά πλεονεκτήματα που παρέχουν οι ομοφυλοφιλικές σχέσεις σε μια ομάδα», σχολιάζει ο Καθηγητής Οικολογίας και Βιοποικιλότητας στο Τμήμα Βιολογικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Κύπρου και Πρόεδρος της Ελληνικής Εξελικτικής Εταιρείας (Ελ.Εξ.Ε.), Σπύρος Σφενδουράκης.
Αυτό προτείνουν και Ισπανοί ερευνητές σε μια πρόσφατη μελέτη τους που δημοσιεύτηκε στο Nature Communication. Μια ιδέα είναι ότι οι ομοφυλοφιλικές σχέσεις είναι σημαντικές για τη δημιουργία και τη διατήρηση δεσμών και συμμαχιών μέσα στην ομάδα. Αυτό συνεπάγεται ότι η ομοφυλοφιλική συμπεριφορά θα πρέπει να είναι πιο συχνή στα κοινωνικά είδη παρά στα μη κοινωνικά είδη. Εναλλακτικά, η ομοφυλοφιλική συμπεριφορά μπορεί να βοηθήσει στη μείωση των συγκρούσεων μεταξύ των ατόμων του ίδιου φύλου και να συμβάλει στη δημιουργία κοινωνικών ιεραρχιών. Εάν ισχύει αυτό, η εν λόγω συμπεριφορά θα πρέπει είναι πιο κοινή σε είδη όπου η επιθετικότητα μεταξύ των ατόμων του ίδιου φύλου είναι επίσης συχνή.
Οι άνθρωποι όμως δεν είναι τα μόνα θηλαστικά που εμφανίζουν ομοφυλοφιλικές σχέσεις. Ομόφυλη σεξουαλική συμπεριφορά, δηλαδή οποιαδήποτε απόπειρα σεξουαλικής δραστηριότητας μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου, έχει παρατηρηθεί σε περισσότερα από 1500 είδη ζώων και σε όλες τις τάξεις του ζωικού βασιλείου, από έντομα μέχρι πρωτεύοντα θηλαστικά.
Αν ζούσε ο Δαρβίνος πιθανώς αυτή η καθολικότητα να τον προβλημάτιζε αφού στην πραγματικότητα, οι ομοφυλοφιλικές σχέσεις θεωρούνται δαρβινικό παράδοξο καθώς δεν συνεισφέρουν στην αναπαραγωγή των ατόμων. Μπορεί όμως να υπάρχουν άλλες έμμεσες επιδράσεις που όχι μόνο εξηγούν την διατήρησή τους, αλλά και τους δίνουν εξέχοντα ρόλο στην εξέλιξη μεγάλου μέρους των έμβιων όντων.
Τι γνωρίζει η επιστήμη για την ομοφυλοφιλία
Οι Ισπανοί επιστήμονες ανέτρεξαν στη βιβλιογραφία για να συγκεντρώσουν όσα γνωρίζει η επιστήμη για την ομοφυλοφιλία στα θηλαστικά, διερωτώμενοι αν αυτή η συμπεριφορά ήταν προγονική για όλα τα θηλαστικά ή αν εξελίχθηκε ανεξάρτητα ως απάντηση στην εγκαθίδρυση διαφορετικών κοινωνικών συστημάτων.
Έχει προταθεί στο παρελθόν ότι ο κοινός πρόγονος των θηλαστικών επιδόθηκε σε αδιάκριτη σεξουαλική συμπεριφορά, η οποία εκδηλώθηκε ως ανάμικτη σχέση μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου και ετεροφυλόφιλων. Αλλά η μελέτη των Ισπανών έρχεται σε αντίθεση με αυτό.
Χρησιμοποιώντας ένα δέντρο που αποτυπώνει τις εξελικτικές σχέσεις συγγένειας των θηλαστικών μεταξύ τους – που επιβεβαιώθηκαν με συγκρίσεις αλληλουχιών DNA – οι ερευνητές χαρτογράφησαν τα πρότυπα της σεξουαλικής ομόφυλης συμπεριφοράς μεταξύ των ειδών. Στα θηλαστικά, το πρότυπο που θα περιμέναμε εάν υπήρχε ομοφυλοφιλία στον κοινό πρόγονό τους δεν ταίριαζε. Επιπλέον, σε ορισμένες γενεαλογίες διατηρήθηκε η ομοφυλοφιλική συμπεριφορά αλλά σε άλλες όχι.
Στην έρευνα μελετήθηκαν 6649 είδη θηλαστικών και τεκμηριώθηκε ομοφυλοφιλική συμπεριφορά σε 261 είδη (4%) που ανήκουν σε 62 οικογένειες (περίπου το 50% των οικογενειών) και σε 12 τάξεις (63%). Η ομοφυλοφιλική αυτή συμπεριφορά ποικίλλει από την απλή συναναστροφή μέχρι την ολοκληρωμένη σχέση με σταθερό σύντροφο, και το ποσοστό της αυξάνεται ανεβαίνοντας στην ταξινομική ιεραρχία (βάσει της οποίας οι βιολόγοι κατατάσσουν τα έμβια όντα). Οι ερευνητές δεν παρατήρησαν επίσης σημαντικές διαφορές μεταξύ των φύλων, καθώς τα αρσενικά κάνουν σεξ με αρσενικά σε 199 είδη ενώ τα θηλυκά κάνουν σεξ με θηλυκά σε 163. Σε περισσότερα από τα μισά είδη, τα δείγματα και των δύο φύλων εμφανίζουν ομοφυλοφιλική συμπεριφορά.
Η ομοφυλοφιλική συμπεριφορά εμφανίστηκε ως επί το πλείστον σε ενήλικα άτομα σε 251 είδη και σε νεαρά ζώα σε 10 είδη. Ομοίως, 209 είδη εμφάνισαν ομοφυλοφιλική συμπεριφορά σε άγριες ή ημιάγριες συνθήκες (83% του συνολικού δείγματος), υποδεικνύοντας ότι δεν πρόκειται για συμπεριφορά που εμφανίζεται μόνο σε τεχνητές συνθήκες. Επιπλέον, ενώ σε ορισμένα είδη η ομοφυλοφιλική συμπεριφορά είναι τυχαία και εμφανίζεται μόνο σε πολύ συγκεκριμένες καταστάσεις, στο 40% περίπου των ειδών είναι μια μέτρια ή και συχνή δραστηριότητα κατά τη διάρκεια της περιόδου ζευγαρώματος.
Μέσα στο δέντρο της ζωής, η ομοφυλοφιλική συμπεριφορά εμφανίζεται πιο συχνά σε ορισμένους κλάδους παρά σε άλλους. Οι τάξεις όπου είναι πιο συνηθισμένη είναι τα σαρκοφάγα, τα οπληφόρα, τα μαρσιποφόρα, τα τρωκτικά και, κυρίως, τα πρωτεύοντα (η τάξη των θηλαστικών που περιλαμβάνει τον άνθρωπο και τις διάφορες οικογένειες των άλλων πιθήκων). Μόνο τα πρωτεύοντα περιλαμβάνουν 51 είδη στα οποία η ομοφυλοφιλία είναι σχετικά κοινή.
Μια πιο απλή εξήγηση των παραπάνω στοιχείων είναι ότι η ομοφυλοφιλική συμπεριφορά ήταν σπάνια στους προγόνους των θηλαστικών συνολικά, αλλά εξελίχθηκε ανεξάρτητα πολλές φορές σε πολλές διαφορετικές ομάδες. Είδη που εμφανίζουν ομοφυλοφιλία είχαν κοινούς προγόνους πολύ πιο πρόσφατα από τα είδη που δεν εμφανίζουν. Αυτό υποδηλώνει ότι η ομοφυλοφιλία έχει εμφανιστεί και χαθεί πολλές φορές και πολύ πρόσφατα, κατά τη διάρκεια της εξέλιξης των θηλαστικών.
Διαφορετικές γενεαλογίες έδειξαν διαφορετικούς χρόνους κατά τους οποίους εξελίχθηκε η ομοφυλοφιλική συμπεριφορά. Υπήρξε πιο συχνή στους πιθήκους του Παλαιού Κόσμου (αυτοί που βρίσκονται σήμερα στην Αφρική και την Ασία) και αυξήθηκε ξανά κατά την εξέλιξη των μεγάλων πιθήκων (οι πίθηκοι χωρίς ουρά που είναι και οι πιο στενοί συγγενείς μας).
Ομοφυλοφιλία και κοινωνική οργάνωση
Στη συνέχεια, οι ερευνητές εξέτασαν τη συσχέτιση της ομοφυλοφιλικής συμπεριφοράς με διαφορετικά μέτρα κοινωνικής οργάνωσης σε διαφορετικά είδη θηλαστικών. Συγκέντρωσαν πληροφορίες σχετικά με την κοινωνικότητα και την επιθετικότητα μεταξύ ατόμων του ίδιου είδους και δοκίμασαν συσχετισμούς για τη σεξουαλική συμπεριφορά αρσενικών ή θηλυκών ομοφυλόφιλων.
Οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η ομοφυλοφιλία δεν συνιστά δαρβινικό παράδοξο. Η μελέτη εντόπισε σημαντική συσχέτιση μεταξύ της ομοφυλοφιλίας και της δημιουργίας και διατήρησης κοινωνικών δεσμών. Ως εκ τούτου, όσο πιο κοινωνικό είναι ένα είδος τόσο πιο πιθανό είναι να εμφανίσει αυτού του τύπου τη σεξουαλική αλληλεπίδραση.
«Η μελέτη μας προτείνει ότι η ομοφυλοφιλία σε μη ανθρώπινα θηλαστικά, αντί για παρεκκλίνουσα ή δυσπροσαρμοστική, είναι μια προσαρμογή που παίζει σημαντικό ρόλο στη διατήρηση των κοινωνικών σχέσεων και στα δύο φύλα», σχολιάζει στο Science ο πρώτος συγγραφέας της μελέτης, Jose Gómez. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως με τους μακάκους ρέζους στο Πουέρτο Ρίκο, τα αρσενικά κάνουν περισσότερο σεξ με άλλα αρσενικά παρά με θηλυκά, και το κάνουν για να ενισχύσουν τις συμμαχίες τους.
Από αυτή τη μελέτη συμπεραίνουμε ότι η ομοφυλοφιλική συμπεριφορά, τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναίκες, εξελίχθηκε καθώς τα είδη μετατοπίστηκαν από τη μοναχική ζωή στην κοινωνικότητα, βοηθώντας στη δημιουργία και διατήρηση κοινωνικών σχέσεων και συμμαχιών, στην επίλυση συγκρούσεων και στην αποφυγή της επιθετικότητας. Τυπικό παράδειγμα για το πρώτο είναι οι μπονόμπο (το ένα από τα δύο είδη χιμπατζή), τα οποία τρίβουν αμοιβαία τα γεννητικά τους όργανα για να ενισχύσουν τους δεσμούς τους.
Οι ερευνητές επιβεβαίωσαν επίσης, αν και εν μέρει, την άλλη τους υπόθεση παρατηρώντας μια συσχέτιση μεταξύ ενηλικίωσης και ομοφυλοφιλίας σε είδη στα οποία η επιθετικότητα εντός του ίδιου φύλου είναι κοινή, όπως σε όσα έχουν έντονη ιεραρχία, για παράδειγμα, στους μπαμπουίνους. Αλλά αυτή η σύνδεση εμφανίζεται μόνο στην περίπτωση των αρσενικών.
Σχετικά με αυτή τη διαφορά, η ερευνήτρια του Πανεπιστημίου της Γρανάδας και συν-συγγραφέας της μελέτης, Adela González, εξηγεί στο Science: «Πιστεύουμε ότι αυτό συμβαίνει επειδή ο κύριος παράγοντας που σχετίζεται με την ομοφυλοφιλία στις γυναίκες είναι η ανάπτυξη κοινωνικών δεσμών και όχι η αποφυγή ενδοφυλικών συγκρούσεων».
Η εξέλιξη της ομοφυλοφιλικής συμπεριφοράς στους άνδρες και η σχέση της με την ενηλικίωση είναι ένα από τα αποτελέσματα της μελέτης στα οποία στέκεται και ο Antonio J. Osuna, από το Πανεπιστήμιο της Βιέννης: «Αυτό είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον, καθώς υποδηλώνει ότι η ομοφυλοφιλία μόνο στους άνδρες θα μπορούσε να έχει εξελιχθεί ως τρόπος μετριασμού της ενδοφυλικής επιθετικότητας», είπε στο Spanish Science Media Centre.
Για τον Osuna, ο οποίος δεν συμμετείχε σε αυτή τη μελέτη, άλλοι τύποι μη θανατηφόρου βίας θα πρέπει να διερευνηθούν σε βάθος για να διαπιστωθεί εάν το σεξ μεταξύ γυναικών παίζει ρόλο. «Η μελέτη της ομοφυλοφιλίας είναι πολύ περιορισμένη, τόσο σε ανθρώπους όσο και σε άλλα ζωικά είδη, για λόγους καθαρά κοινωνικούς. Θα έχει πολύ ενδιαφέρον να ανακαλύψουμε ότι οι κοινοί μας πρόγονοι και άλλοι μεγάλοι πίθηκοι επέδειξαν αυτές τις συμπεριφορές και ότι εξακολουθούν να παραμένουν τόσο φυσικές όσο κάθε άλλη».
Εν κατακλείδι, η ομοφυλοφιλική συμπεριφορά δεν συνιστά κάποια «παρέκκλιση» ή «ανωμαλία» αλλά εντάσσεται στο σύνηθες εύρος των σεξουαλικών συμπεριφορών που συναντάμε στη φύση και οι οποίες εμφανίστηκαν και διατηρήθηκαν για διάφορους λόγους στα διάφορα είδη. «Εξάλλου, και η ιστορία της ομοφυλοφιλίας στους ανθρώπους δείχνει ότι σε πάρα πολλές κοινωνίες, όπως στις κοινωνίες των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών που μοιάζουν με εκείνες της προϊστορίας μας για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, οι ομοφυλόφιλοι ήταν απολύτως αποδεκτοί στην ομάδα ενώ οι σεξουαλικές προτιμήσεις μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου δεν θεωρούνταν απαράδεκτες», καταλήγει ο Καθηγητής Σφενδουράκης.
