Οι ευρωεκλογές του 2014 ήταν η πρώτη εκλογική αναμέτρηση μετά τον διπλό εκλογικό σεισμό του 2012, με το αποτέλεσμά τους να επιβεβαιώνει σε αρκετά σημεία την εκλογική αστάθεια ως δομικό πλέον στοιχείο του πολιτικού ανταγωνισμού, αλλά και την τελική τους έκβαση να συνιστά το πρώτο βήμα για την άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία (όπως ανάλογα εκείνη του 2009 για το ΠΑΣΟΚ), η οποία επρόκειτο να επέλθει ύστερα από σχεδόν ένα εξάμηνο, στις πρόωρες εκλογές του Ιανουαρίου του 2015, που τυπικά προκάλεσε η αδυναμία του τότε κοινοβουλίου να εκλέξει νέο Πρόεδρο Δημοκρατίας.
Η αναμέτρηση είχε ως βασικό περιεχόμενο μια δημοψηφισματικού χαρακτήρα αξιολόγηση της κυβέρνησης συνεργασίας μεταξύ ΝΔ και ΠΑΣΟΚ, από την οποία προηγουμένως είχε αποχωρήσει η ΔΗΜΑΡ, μετά το κλείσιμο της ΕΡΤ τον Ιούνιο του 2013. Αυτή ακριβώς ήταν η πολιτική ατζέντα του ΣΥΡΙΖΑ, που ως απάντηση στην πολιτική των μνημονίων ζητούσε ψήφο πολιτικής ανατροπής και υπέρβασης («πρώτη φορά αριστερά»), ενώ από την πλευρά της η ΝΔ έθετε το δίλημμα «σταθερότητα ή χάος».
Οι ευρωεκλογές εκείνες ωστόσο συνοδεύτηκαν και από μια σειρά θεσμικές καινοτομίες, όπως την εισαγωγή του σταυρού προτίμησης στην επιλογή των ευρωβουλευτών, παράλληλα με την περαιτέρω μείωση του συνολικού αριθμού τους από 22 το 2009 σε 21. Σημαντικότερη ωστόσο ήταν η πρόβλεψη για ταυτόχρονη διεξαγωγή τους με τις αυτοδιοικητικές εκλογές (και συγκεκριμένα με τον Β’ Γύρο τους), έχοντας ως άμεση συνέπεια μια σχετική συγκράτηση του μεγέθους της -ούτως ή άλλως συνεχώς φθίνουσας- συμμετοχής στα 5.715.985 έγκυρα, δηλαδή «φυσιολογικά» μειωμένη κατά 450.000 (ή κατά 7%-7,5%) σε σύγκριση με τις αμέσως προηγούμενες και επόμενες βουλευτικές εκλογές, αλλά σε κάθε περίπτωση αυξημένη κατά 500.000 σε σχέση με το αρνητικό ρεκόρ του 2009.
Από πολιτικής πλευράς, το βασικό μήνυμα των ευρωεκλογών ήταν η επικύρωση της πρωτιάς του ΣΥΡΙΖΑ με 26,6% έναντι 22,7% της ΝΔ (και έδρες 6 έναντι 5), η οποία είχε σχεδόν σταθεροποιηθεί ως δημοσκοπική ένδειξη κατά το προηγούμενο εξάμηνο. Ωστόσο το γενικότερο αποτέλεσμα διατηρούσε αρκετά από τα χαρακτηριστικά του εκλογικού σεισμού, με το στίγμα του αποτελέσματος να είναι εν πολλοίς αμφίβολο. Αφενός, ο περιορισμός του αθροίσματος των δύο βασικών αντιπάλων κομμάτων (ΝΔ και ΣΥΡΙΖΑ) σε επίπεδα χαμηλότερα του 50% (49,3%) δεν επέτρεπε ασφαλή συμπεράσματα, σηματοδοτώντας τη γενικότερη κρίση του πολιτικού συστήματος, ενώ αφετέρου η σχετική πλειοψηφία του ΣΥΡΙΖΑ δεν επαληθεύθηκε από ανάλογα αποτελέσματα στις αυτοδιοικητικές εκλογές, με κυριότερη εξαίρεση την (οριακή και πάλι) επικράτηση της Ρένας Δούρου στην περιφέρεια Αττικής. Από την άλλη πλευρά, η υπεροχή του με διαφορά σχεδόν 4% από τη ΝΔ (και με απώλειες 7 μονάδων για τη δεύτερη, σε σύγκριση με τον Ιούνιο του 2012), δεν ισοδυναμούσε ξεκάθαρα με συνολικότερη απόρριψη του κυβερνητικού σχήματος, αν σε αυτό συνυπολογίζονταν το -επίσης συρρικνωμένο, αλλά πάντως ανώτερο από αρκετές προβλέψεις- ποσοστό 8% (και 2 έδρες) που έλαβε το ΠΑΣΟΚ, υπό το (ημιτελώς) διευρυμένο σχήμα της Ελιάς.
Έτσι, η συνολικότερη μείωση της επιρροής των τριών ισχυρότερων κοινοβουλευτικών κομμάτων προκάλεσε νέες γενικότερες ανακατατάξεις στο εκλογικό τοπίο, που σε αρκετά σημεία είχαν τον χαρακτήρα μετασεισμικών δονήσεων. Το μόνο από τα κόμματα του κοινοβουλίου που αναδείχθηκε σαφώς ενισχυμένο ήταν η νεοναζιστική Χρ. Αυγή, φτάνοντας στο ποσοστό-ρεκόρ του 9,4% (και 3 έδρες), παρά την ανάδειξη της οργανωμένης εγκληματικής δράσης του κόμματος (και την κίνηση της σχετικής ποινικής διαδικασίας), μετά την εμπλοκή στελεχών του σε πολλαπλά περιστατικά βίας 8 μήνες νωρίτερα (το Σεπτέμβριο του 2013), με αποκορύφωμα τη δολοφονία του Π. Φύσσα. Όσο για το ΚΚΕ, η άνοδος του ποσοστού του στο 6,1% (και 2 έδρες) αποτελούσε μεν μια ελαφρά ανάκαμψη από το 4,5% των τελευταίων βουλευτικών εκλογών, επιβεβαιώνοντας όμως τη μειωμένη -σε σχέση με το παρελθόν-επιρροή του κόμματος στην αντιμνημονιακή περίοδο, ενώ οι ΑΝΕΛ με 3,5% και με τη δύναμή τους μειωμένη κατά 4%, φάνηκε μάλλον οριακά να εισέρχονται στο ευρωκοινοβούλιο (1 έδρα), κάτι που δεν πέτυχε το ΛΑΟΣ του Γ. Καρατζαφέρη (2,7%), στην τελευταία ουσιαστικά σχετική προσπάθειά του.
Η σημαντικότερη ωστόσο ανακατάταξη που σηματοδότησαν οι ευρωεκλογές ήταν η εκλογική εξαφάνιση της ΔΗΜΑΡ (μόλις 1,2%) και η αντικατάστασή της ουσιαστικά από το δυναμικά νεοεμφανιζόμενο Ποτάμι (6,6% και 2 έδρες), με τις ομοιότητες μεταξύ των δύο κομμάτων να εντοπίζονται όχι τόσο στις ιδεολογικές τοποθετήσεις τους, όσο στο εμφανώς παρεμφερές μεσοαστικό κοινωνικοδημογραφικό προφίλ των ψηφοφόρων τους. Ήταν έτσι η πρώτη φορά που το αποτέλεσμα των ευρωεκλογών δεν προμήνυε απλώς αλλαγές των συσχετισμών, αλλά και την ανασύνθεση του κομματικού τοπίου, διατηρώντας όμως την βασική μορφή του πολυκομματισμού και στέλνοντας τελικά 7 ελληνικά κόμματα (περισσότερα από ποτέ άλλοτε) στο ευρωκοινοβούλιο.
Εντούτοις, όλα τα παραπάνω συνέθεταν το σκηνικό μιας γενικότερης συμπίεσης των εν ενεργεία κοινοβουλευτικών δυνάμεων, με το αθροιστικό ποσοστό τους να φτάνει στο 76,5%, όταν σε όλες τις προηγούμενες αναμετρήσεις από το 1984 ο αντίστοιχος δείκτης βρισκόταν σε επίπεδα της τάξης του 90% ή ανώτερα. Συνέπεια ήταν ένας γενικότερος κατακερματισμός της ψήφου προς τα μικρότερα κόμματα, με το συνολικό ποσοστό εκτός ευρωβουλής να εκτινάσσεται τελικά στο επίπεδο-ρεκόρ του 17,1%, εξέλιξη στην οποία συνετέλεσε και η νέα έκρηξη της εκλογικής προσφοράς, με τη συμμετοχή 41 συνολικά κομμάτων, περισσότερων από ποτέ μέχρι σήμερα στις ευρωεκλογές.
Παρόλα αυτά, το κεντρικό πολιτικό στίγμα της αναμέτρησης δεν ήταν άλλο από το προμήνυμα της πολιτικής ανατροπής, το οποίο προέκυπτε κυρίως από δύο επιμέρους στοιχεία του αποτελέσματος. Το πρώτο ήταν τα απευθείας κέρδη του ΣΥΡΙΖΑ από ΝΔ (ισοδυναμώντας περίπου με το 9% της εκλογικής της βάσης), ρεύμα το οποίο μάλιστα ενισχύθηκε περαιτέρω το αμέσως επόμενο εξάμηνο. Το δεύτερο ήταν η τάση ομογενοποίησης της εκλογικής επιρροής του ΣΥΡΙΖΑ, εξισορροπώντας δύο από τα βασικά ρήγματα που διέκριναν την ψήφο του το 2012: το γεωγραφικό και το ηλικιακό.
Συγκεκριμένα, τα ποσοστά του παρουσίασαν μια ελαφρά άνοδο στις περισσότερες περιφέρειες της ελληνικής επαρχίας, που (με κυριότερες εξαιρέσεις την Κρήτη, τη Θεσσαλία, τη Δυτική Μακεδονία και τη Θράκη) ξεπέρασε συνολικά το 1%, φτάνοντας μέχρι το 2,3% στην Πελοπόννησο και το 3,8% στην Ήπειρο, σε αντίθεση με την μείωση της επιρροής του κατά 1% στα μεγάλα αστικά κέντρα και κατά 2% στην περιφέρεια της πρωτεύουσας (28,7% από 30,8% τον Ιούνιο του 2012). Ταυτόχρονα, σημαντική ήταν η επέκταση της εκλογικής επιρροής του ΣΥΡΙΖΑ (κατά 6%-7%) στους ψηφοφόρους άνω των 55 ετών και η πλειοψηφία που κέρδισε στην κατηγορία των 55-64 με ποσοστό 31% (από 25% το 2012). Ήταν έτσι σαφές ότι το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης ενσωμάτωνε πλέον και τμήματα του εκλογικού σώματος που μέχρι τότε εμφανίζονταν πιο διστακτικά απέναντί του. Σε αυτό το σημείο, πρέπει να επισημανθεί και η προτεινόμενη από το Κόμμα της Ευρωπαϊκής Αριστεράς υποψηφιότητα του Αλ. Τσίπρα για την θέση του προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (σε μια νέα διαδικασία που είχε θεσμοθετηθεί με τη Συνθήκη της Λισαβόνας), γεγονός που διεθνοποιούσε το πολιτικό προφίλ του, προσδίδοντάς του μια σημαντική αναγνωρισιμότητα στην πορεία προς την πρωθυπουργία.
Σε επίπεδο ευρωβουλευτών αξίζει ιδιαίτερα να σημειωθεί η πρωτιά του Μανώλη Γλέζου με 466.902 σταυρούς προτίμησης (αντιστοιχώντας δηλαδή σε περισσότερο από το 30% των συνολικών ψήφων του ΣΥΡΙΖΑ), με δεύτερη τη Σοφία Σακοράφα (298.263), ενώ τρίτος κατετάγη ο Δημήτρης Παπαδημούλης (200.611 σταυροί), στην δεύτερη εκλογή του μετά το 2004. Επισημαίνεται βεβαίως ότι η συγκεκριμένη σύνθεση της ελληνικής αντιπροσωπείας υπέστη στην πορεία αρκετές μεταβολές, όχι μόνο σε επίπεδο προσώπων αλλά κυρίως ως προς την κομματική τοποθέτηση των εκλεγέντων.
Συγκεκριμένα από τον ΣΥΡΙΖΑ αντικαταστάθηκε ο Γ. Κατρούγκαλος (από τον Στ. Κούλογλου) τον Ιανουάριο του 2015, ούτως ώστε να συμμετάσχει στο νέο κυβερνητικό σχήμα (αρχικά ως Αναπληρωτής Υπουργός Εσωτερικών), ενώ μετά την σύναψη του 3ου μνημονίου το καλοκαίρι του 2015, παραιτήθηκε ο Μανώλης Γλέζος και αντικαταστάθηκε από τον (εκλεγμένο πρώτη φορά το 2009) Νίκο Χουντή, ο οποίος στη συνέχεια ανεξαρτητοποιήθηκε μαζί με τη Σ. Σακοράφα. Τελικά, η ανεξαρτητοποίηση και του Κ. Χρυσόγονου το 2017, άφησε τον ΣΥΡΙΖΑ με 3 ευρωβουλευτές. Ομοίως, στις αρχές του 2015 ανεξαρτητοποιήθηκε ο εκλεγμένος με τους ΑΝΕΛ Ν. Μαριάς και την περίοδο 2018-2019 οι 3 ευρωβουλευτές της Χρ. Αυγής.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
· Π. Κουστένης, «Η εκλογική αναστοίχιση 2012-2015: Από το ΠΑΣΟΚ στον ΣΥΡΙΖΑ», στο Γ. Μπαλαμπανίδης (επιμ.), ΣΥΡΙΖΑ: ένα κόμμα εν κινήσει, Θεμέλιο, Αθήνα 2019, σ. 41-75
· Ε. Τεπέρογλου, Οι Άλλες «Εθνικές» Εκλογές: Η Ιστορία των Ευρωεκλογών στην Ελλάδα 1981-2004, Αθήνα: Παπαζήσης, 2016
