Δεν πάνε τα πράγματα καλά. Που είναι οι παλιές-καλές εποχές; Τα λόγια αυτά είναι πλέον κοινοτυπία.
Οι άνθρωποι, τουλάχιστον στην Ευρώπη και στην Αμερική, έβρισκαν εύκολα δουλειά, ήξεραν πότε θα πάρουν σύνταξη, προγραμμάτιζαν τη ζωή τους και σε πολλές περιπτώσεις έβαζαν και λίγα χρήματα στην άκρη, για μια ώρα ανάγκης.
Αυτά λίγο-πολύ τέλειωσαν μετά την δεκαετία του ’90. Ο καπιταλισμός όταν έμεινε μόνος του φάνηκε ότι δεν είναι το μέλλον της ανθρωπότητας. Μοιράζει κέρδη σε λίγους και υποσχέσεις σε πολλούς ενώ δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τα οξυμένα προβλήματα που ο ίδιος δημιούργησε (περιβάλλον, ανισότητες, πολέμους).
Το πλουσιότερο 10% κατέχει στην Ευρώπη το 56% των ιδιωτικών περιουσιών ενώ το φτωχότερο 50% κατέχει μόλις το 6% (Μικρή ιστορία της ισότητας, σελ.245, Τ. Piketty).
Οι πόλεμοι έγιναν το φυσικό επακόλουθο της αναζήτησης ζωτικών χώρων και πόρων και του οικονομικού πολέμου. Οι ασκήσεις της Ρωσίας με πυρηνικά όπλα αυτές τις μέρες, είναι το προοίμιο.
Ο παραγωγικός καπιταλισμός άρχισε να γίνεται χρηματοπιστωτικός προκειμένου να μεγιστοποιήσει τα κέρδη του. Σκόρπισε σε όλο τον κόσμο την παραγωγή και κράτησε τον έλεγχο των χρηματιστικών κέντρων (Λονδίνο, Ν. Υόρκη).
Με τον τρόπο αυτό έσπρωξε την παραγωγή στην Κίνα, Ινδία, Βραζιλία και εξαρτήθηκε απόλυτα από χώρες με πολλούς ενεργειακούς πόρους (χώρες του Κόλπου, Ρωσία).
Ο Μάρξ διείδε ένα ιστορικό σχήμα όπου το χρηματοοικονομικό σύστημα μεταφέρεται από τα παρακμάζοντα κέντρα στα παραγωγικά όπως έγινε από την Βενετία στην Ολλανδία (16ος αι.) και όταν αυτή έπαψε να υπερέχει στο εμπόριο και την βιομηχανία μεταφέρθηκε στην Αγγλία (1740) και τέλος κατέληξε στις ΗΠΑ. Από το 1990 τα κέρδη των χρηματιστικών εταιρειών στις ΗΠΑ ξεπέρασαν τα κέρδη από την βιομηχανία (Τα μονοπάτια του κεφαλαίου, Τζιοβάνι Αρίγκι).
Τώρα είναι ζήτημα αν τα χρηματιστικά κέντρα μπορούν να μείνουν στη Δύση και η παραγωγή στην Ανατολή ή στον Νότο.
Οι γραμμές μεταφοράς αγαθών μεγάλωσαν και επηρεάστηκαν από εκβιασμούς μικρών χωρών που βρίσκονται σε κομβική θέση (π.χ. Υεμένη, Σομαλία).
Η Ευρώπη γονάτισε παραγωγικά μπροστά στον ανταγωνισμό ΗΠΑ-Κίνας και ενεργειακά λόγω του ανταγωνισμού ΗΠΑ-Ρωσίας.
Η Ινδία σπρώχνεται να συνταχθεί με κάποια πλευρά και να υποκαταστήσει την Κίνα.
Οι πόλεμοι του Οπίου του 19ο αιώνα, όπου η Βρετανία εκβίαζε την Κίνα να αγοράσει το Ινδικό όπιο ξαναγυρνούν με τις πιέσεις για αγορές εξοπλιστικών στις εμπόλεμες περιοχές.
Η εποχή που ο βρετανικός ιμπεριαλισμός απαγόρευε στην Ινδία τον 18ο αιώνα να παράγει βαμβακερά προϊόντα και χρησιμοποιούσε το ινδικό βαμβάκι μόνο για την δική της υφαντουργία, έφυγε χωρίς επιστροφή. Τον 19ο αι. η Αγγλία έκανε εξαγωγές βαμβακερών στην Ινδία, αντιστρέφοντας την ροή που υπήρχε και στέρησε την Ινδία από βιομηχανίες.
Να θυμηθούμε βέβαια πως ανακόπηκε από την Ε.Ε. η πρώιμη ανάπτυξη της ελληνικής βιομηχανίας.
Κάτι αντίστοιχο γίνεται με τον σημερινό εμπορικό πόλεμο και τις αμερικανικές κυρώσεις στα κινεζικά προϊόντα. Τα αποτελέσματα φαίνονται πενιχρά για την Δύση.
Ο 19ος αιώνας είναι παρελθόν. Η ροή των προϊόντων ήταν μέχρι πριν από λίγο από την Δύση προς την Ανατολή. Τώρα έγινε αντιστροφή.
Οι μεγάλοι απόντες από όλο αυτό τον κύκλο φαίνεται ότι είναι οι παραγωγοί του πλούτου, οι εργαζόμενοι.
Η μεγάλη ηττημένη φαίνεται ότι θα είναι η κοιτίδα του καπιταλισμού, η Ευρώπη και οι λαοί της.
Και οι λαοί αναρωτιούνται. Υπάρχει άλλη λύση;
Μπορούν τα κέρδη να είναι προς όφελος της κοινωνίας; Μπορεί η παραγωγή και στη συνέχεια η διανομή να εξυπηρετούν τις ανάγκες των πολιτών και όχι των αγορών;
Μπορεί η ανάπτυξη να προσανατολίζεται πρώτα στην εργασία, στην υγεία, στην παιδεία, στην στέγη, στην ανάπαυση και μετά στα καταναλωτικά καπρίτσια;
Ναι θα πουν, αυτά δοκιμάστηκαν και κατέρρευσαν. Η αγορά και ο καπιταλισμός θριάμβευσε. Η Ιστορία «τελείωσε». Έτσι λένε θα είναι τα πράγματα μέχρι το τέλος του κόσμου.
Μα και ο ίδιος ο Φουκουγιάμα που το είχε πει, το ανακάλεσε. Δεν υπάρχει τέλος, υπάρχει διαρκής εξέλιξη. Έτσι δεν φώναζε ο σοφός Ηράκλειτος; «δεν μπορείς να συναντήσεις το ίδιο νερό στο ποτάμι δυο φορές».
Ότι έγινε τον 20ο αιώνα έδειξε απλώς την τάση που μπορεί να πάρουν τα πράγματα. Με τα καλά και τα κακά τους. Και δεν υπάρχει εργαζόμενος που να μην επιζητά πρώτα τα βασικά και μετά τα καταναλωτικά. Και δεν υπάρχει σοβαρός τεχνοκράτης που να μην πιστεύει ότι τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν πορεία όχι αφήνοντάς τα στη τύχη και στην αγορά αλλά με κεντρικό σχεδιασμό, όπου ο κοινωνικός έλεγχος θα είναι πάντα παρών.
Είναι αλήθεια ότι δεν μπορεί να υπάρξει φρένο στην ανάπτυξη. Μπορούν όμως να υπάρξουν προτεραιότητες με βάση το κοινωνικό όφελος και όχι σπατάλες με βάση το κέρδος.
Η πορεία της Ανθρωπότητας είναι προς τον Σοσιαλισμό.
Αλλιώς τα πράγματα θα οδηγούνται με βάση τα τυχοδιωκτικά κέρδη μιας μικρής μειοψηφίας που όλο και θα μικραίνει. Είναι λάθος ότι τα κέρδη διαχέονται στους πολλούς. Οι στατιστικές δείχνουν αντίθετη πορεία διαχρονικά.
Βέβαια, υπάρχουν και κάποιοι που λένε ότι πρέπει να μειωθούν οι ανισότητες. Και ποιος φταίει, δεν το λένε. Πρέπει να μειωθεί η φτώχεια. Ποιος φταίει δεν το λένε. Πρέπει να υπάρχει υγεία, παιδεία, δουλειά, στέγη, περίθαλψη για όλους. Ποιος εμποδίζει να γίνουν αυτά δεν λένε. Στέκουν στο αποτέλεσμα και όχι στις αιτίες.
Τα φτιασιδώματα της σοσιαλδημοκρατίας αποδείχτηκε ότι δεν αλλάζουν την πορεία της Ανθρωπότητας ώστε να μην κινδυνεύει να καταστραφεί. Απλά, διατηρούν τον κόσμο σε στασιμότητα μέχρι την επόμενη κρίση.
Και αν συνεχίσουμε όπως τώρα;
Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (15 Μαΐου 2024) η ανάπτυξη στις ευρωπαϊκές χώρες θα είναι 0,8% το 2024 και 1,4% το 2025. Ενώ η ανάπτυξη το πρώτο τετράμηνο του 2024 είναι 0,3%.
Η ιδιωτική κατανάλωση αυξήθηκε μόλις 0,4%.
Στο τέλος του 2025 η αναλογία χρέους προς ΑΕΠ θα είναι πάνω από 60% σε 12 χώρες της Ε.Ε.
Δηλαδή η ανάπτυξη είναι υποτονική και η ύφεση ήδη άγγιξε δυο χώρες της G7 με το τέλος του 2023, την Μ. Βρετανία και την Ιαπωνία.
Στη χώρα μας η ακρίβεια θερίζει. Οι μεγαλύτερες αυξήσεις στα τρόφιμα σε ετήσια βάση σημειώθηκαν: Στο λάδι (63,7%), στα φρούτα (11,6%), στα ψάρια (10,6%) και στο ρύζι (8,5%). Το πετρέλαιο θέρμανσης αυξήθηκε κατά 6,3%, τα αεροπορικά εισιτήρια κατά 15%, το πακέτο διακοπών που ήταν ήδη απλησίαστο, κατά 7,9%.
Το περιβάλλον μέσα σε λίγα χρόνια έχει υποστεί τεράστια καταστροφή. Σύμφωνα με στοιχεία των Η.Ε. η θερμοκρασία έφτασε σε πολύ υψηλά επίπεδα και αναμένεται να αυξηθεί κατά 2,5-2,9ο C ως το τέλος του αιώνα. Για να διατηρηθεί κάτω από 1,5° C όπως έχει συμφωνηθεί θα πρέπει οι ρύποι να μειωθούν ως το 2030 κατά 42%, πράγμα απίθανο.
Οι αναπτυγμένες χώρες χρειάζονται 387 δις τον χρόνο για να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα. Είναι σίγουρο ότι δεν θα τα διαθέσουν.
Οι πόλεμοι αυξάνονται και πληθύνονται σαν αποτέλεσμα της αναζήτησης περισσότερων πόρων και ζωτικών χώρων. Στην Ουκρανία συγκρούονται τα συμφέροντα Δύσης και Ρωσίας. Στην Παλαιστίνη το Ισραήλ εφαρμόζει αποικιοκρατική κατασταλτική πολιτική.
Στην Αφρική υποχωρεί η αποικιοκρατία της Δύσης και κερδίζει έδαφος ο Κινεζικός εμπορικός ιμπεριαλισμός και η Ρωσία.
Στον Ειρηνικό και Ινδικό παίρνουν θέση οι πολεμικές μηχανές Αμερικής και Κίνας ενώ η Ινδία καραδοκεί.
Υπάρχουν 12.000 πυρηνικές κεφαλές σε όλο τον κόσμο και οι μισές είναι έτοιμες για χρήση.
Ένας παγκόσμιος πόλεμος αυτή τη φορά είναι πολύ πιθανό να καταστρέψει τον πλανήτη.
Ο σοσιαλισμός μπορεί να γίνει εφικτός
Οι κοινωνικές παγκόσμιες αλλαγές δεν μπορούν να περιμένουν.
Ή θα πάρουν σύντομα την υπόθεση του σοσιαλισμού οι εργαζόμενοι ή θα αφεθούν τα πράγματα στην τύχη, δηλαδή στη βούληση της όποιας ομάδας οικονομικών ολιγαρχών και των κυβερνήσεων που τις υπηρετούν.
Στη δεύτερη περίπτωση η υποβάθμιση της ζωής των ανθρώπων και του περιβάλλοντος και η πιθανότητα καταστροφών μεγάλης έκτασης από πολέμους θα είναι πολύ πιθανή.
Ο σοσιαλισμός δεν είναι κάποια «βλαβερή αίρεση» όπως θέλουν να μας πείσουν. Ούτε είναι η εγκληματική δικτατορία της Β. Κορέας.
Είναι εφικτός, αναγκαίος και δίκαιος.
Είναι το ζητούμενο για να σωθούν οι κοινωνίες, η φύση και ο πλανήτης.
Για να επιτευχθεί πρέπει όμως «να βρούμε μέσα στην κοινωνία που μας περιβάλλει, τις δυνάμεις εκείνες που μπορούν και λόγω της κοινωνικής τους θέσης οφείλουν, να αποτελέσουν την δύναμη την ικανή να σαρώσει το παλιό και να δημιουργήσει το νέο».
Ας θυμηθούμε τα λόγια του Αϊνστάιν «Είμαι πεισμένος ότι μόνο ένας δρόμος υπάρχει για να μπει τέλος σε όλο αυτό το κακό, δηλαδή η δημιουργία της σοσιαλιστικής οικονομίας με το αντίστοιχο σε αυτή σύστημα παιδείας, προσανατολισμένης σε κοινωνικούς σκοπούς. Σε μια τέτοια οικονομία η κοινωνία κατέχει τα μέσα παραγωγής και τα διαχειρίζεται με βάση το σχεδιασμό».
Είναι πιο αναγκαίο από ποτέ να δυναμώνουμε την ελπίδα και την προοπτική για ριζικές αλλαγές στη χώρα μας και διεθνώς. Η Ελλάδα και η Ευρώπη του σοσιαλισμού μπορεί να υλοποιηθεί. Η Ευρώπη των μισθωτών, εργατών, των αγροτών, των λαών μπορεί να φέρει την ανάπτυξη, την κοινωνική προστασία και την ειρήνη.
(Ο Νίκος Τόσκας είναι πρώην υπουργός και υποστράτηγος ε.α.)
