-Ξέρετε ότι «ο μεγαλύτερος κίνδυνος που φέρνει η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι τα πολεμικά ρομπότ που ανεξέλεγκτα θα καταστρέψουν τον κόσμο μας, ούτε και τα προγράμματα Τ.Ν. που θα στραφούν κατά των δημιουργών τους».
-Γνωρίζετε πως «οι πιο «έξυπνες» μηχανές βασίζονται στην εκμετάλλευση των ψηφιακών ιχνών της ανθρωπότητας, δεν έχουν τίποτα το μαγικό από πίσω τους, προκύπτουν από το συνδυασμό της δωρεάν δουλειάς 6 δισεκατομμυρίων χρηστών του διαδικτύου με τη σκληρή δουλειά των 60 εκατομμυρίων εργαζόμενων στη βιομηχανία της πληροφορικής. Βάλτε 6 δισεκατομμύρια χρήστες επί 6 ώρες την ημέρα, αυτό μας κάνει 36 δισεκατομμύρια ανθρωποώρες ημερησίως, δηλαδή 4,5 δισεκατομμύρια δωρεάν μεροκάματα στην υπηρεσία της βιομηχανίας του διαδικτύου και της Τ.Ν. Αυτό που κάνει τις μηχανές της Τ.Ν. ικανές να υποκαταστήσουν την ανθρώπινη εργασία είναι αυτή η δωρεάν υφαρπαγή του χρόνου των χρηστών»;
-Ξέρετε επίσης πως «σε πολλές περιπτώσεις, η εισαγωγή ρομπότ απλά δεν χρειάζεται. Τα τελευταία 50 χρόνια, ζούμε μια ασύλληπτη οπισθοχώρηση του εργατικού κινήματος, τη διάλυση των συνδικάτων και την μαζική υποχώρηση έως και απόσυρση της αριστεράς, σε όλο σχεδόν τον κόσμο. Το πρακτικό αποτέλεσμα αυτής κατάστασης, σε συνδυασμό με την τεχνολογική εξέλιξη και την τυποποίηση των βιομηχανικών διεργασιών, είναι ότι σε πάρα πολλές περιπτώσεις είναι φθηνότερο και πιο αποδοτικό να «ρομποτοποιήσουμε» την φτηνή και συχνά ανασφάλιστη εργασία των ανθρώπων παρά να επενδύσουμε σε νέες τεχνολογίες»;
Αυτά είναι μερικά μόνο από όσα περιλαμβάνονται στο βιβλίο του Αντώνη Μαυρόπουλου "Τεχνητή Νοημοσύνη- Άνθρωπος, Φύση, Μηχανές", που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις "Τόπος" και το οποίο απευθύνεται σε αρχάριους που θέλουν να μάθουν κατανοητά για το πώς θα αλλάξουν ριζικά ο κόσμος και η ζωή μας τα αμέσως επόμενα χρόνια, αλλά και για τους προχωρημένους, που γνωρίζουν πολλά αλλά θέλουν να τα μάθουν όλα.
Το Dnews συνομίλησε με τον Αντώνη Μαυρόπουλο, ενώ ελπίζει να επανέλθει και για πολλά άλλα θέματα που περιλαμβάνονται στο βιβλίο του!
-Μόλις κυκλοφόρησε το βιβλίο σας «Τεχνητή Νοημοσύνη- Άνθρωπος, Φύση, Μηχανές». Επειδή ουκ ολίγοι είμαστε άσχετοι, κατ΄ αρχήν γνωστικά: Τι είναι και πότε θα μπει στη ζωή μας η Τεχνητή Νοημοσύνη;
-Μιλώντας απλά και πρακτικά, με τον όρο Τεχνητή Νοημοσύνη (Τ.Ν.) αναφερόμαστε στη δημιουργία ηλεκτρονικών συστημάτων ή προγραμμάτων που εκτελούν καθήκοντα για τα οποία απαιτείται ανθρώπινη νοημοσύνη. Αυτά τα συστήματα μπορούν να αναλύουν τεράστιες ποσότητες δεδομένων και να εκτελούν εργασίες όπως η αναγνώριση προτύπων, η λήψη αποφάσεων, η επίλυση προβλημάτων και η «μάθηση» εντός αυστηρά καθορισμένων και περιορισμένων πεδίων. Εδώ και αρκετά χρόνια, στην καθημερινή μας ζωή χρησιμοποιούμε την Τ.Ν. πολύ περισσότερο από όσο νομίζουμε. Οι καθημερινές συστάσεις διαφημιστικού περιεχομένου από τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης (ΜΚΔ) και το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, η αυτόματη οργάνωση των φωτογραφιών μας στο κινητό σε άλμπουμ, η αυτόματη μετάφραση σε πάμπολλες γλώσσες, η ηχητική αναγνώριση φωνής και η υπαγόρευση κειμένων, το ξεκλείδωμα του κινητού με έλεγχο αποτυπώματος ή προσώπου, η χρήση των χαρτών της Google για πλοήγηση αλλά και η διασφάλιση της ασφάλειας των πληρωμών μέσω κάρτας· όλα τα παραπάνω και ακόμη περισσότερα είναι αποτελέσματα εφαρμογών Τ.Ν. Από τη στιγμή μάλιστα που γενικεύτηκε η χρήση των smartphones η Τ.Ν. μπήκε για τα καλά στο σύνολο της καθημερινότητας δισεκατομμυρίων ανθρώπων σε όλο τον κόσμο. Η πρόσφατη αναζωπύρωση της συζήτησης για την Τ.Ν. σχετίζεται με την εμφάνιση της Παραγωγικής Τ.Ν. δηλαδή προγραμμάτων, όπως το Chat GPT, τα οποία μπορούν να παράγουν περιεχόμενο λόγου και εικόνας σε αλληλεπίδραση με τους χρήστες με μορφή ανοικτής συζήτησης σε ανθρώπινο ύφος. Μπορούν δηλαδή να απαντούν σε ερωτήσεις, να κάνουν μετάφραση ή περιλήψεις ή και να δημιουργούν εικόνες με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά κατ’ εντολή του χρήστη. Οι νέες, πρωτοφανείς δυνατότητες αυτών των προγραμμάτων τροφοδοτούν μια παγκόσμια συζήτηση για την Τ.Ν. που, έστω και καθυστερημένα, οφείλει να γίνει.
-Γιατί πρέπει να γίνει αυτή η συζήτηση και ποιους αφορά;
-Οι αλλαγές που έρχονται από τις εφαρμογές της Τ.Ν. αφορούν πρακτικά το σύνολο της ανθρωπότητας και καλύπτουν όλο το φάσμα της ζωής μας. Η Τ.Ν. δρομολογεί ήδη ριζικές αλλαγές στην παραγωγική διαδικασία και δημιουργεί αλυσιδωτές αντιδράσεις, οι οποίες σε βάθος χρόνου, θα τροποποιήσουν σχεδόν όλο το κοινωνικό και πολιτικό εποικοδόμημα. Δεν έχουμε ακόμα πλήρη εικόνα για την Τ.Ν. και τις μελλοντικές επιπτώσεις της. Σίγουρα όμως έχουμε αρκετά στοιχεία για να αποτιμήσουμε συστηματικά τις εφαρμογές της και τις επιπτώσεις που ήδη έχουν. Το πρόβλημα είναι ότι η Τ.Ν. έχει μπει στις ζωές μας σιωπηλά, αδιόρατα και ανεπαίσθητα, χωρίς καν να ερωτηθούμε αν τη χρειαζόμαστε ή την επιθυμούμε. Σκεφτείτε για παράδειγμα ότι στην Ελλάδα έχουμε δεκάδες χιλιάδες εργαζόμενους στα logistics και στις διανομές φαγητού και εμπορευμάτων των οποίων η εργασιακή ζωή υπαγορεύεται και ρυθμίζεται από εφαρμογές Τ.Ν. Σκεφτείτε ότι οι πολιτικές καμπάνιες που γίνονται, για παράδειγμα στο Facebook, επιλέγουν στόχους και προσωποποιημένο περιεχόμενο μέσω των εφαρμογών Τ.Ν. που αναλύουν καθημερινά το προφίλ κάθε χρήστη. Στο χώρο της δημοσιογραφίας, με την ευκολία της Παραγωγικής Τ.Ν. να δημιουργεί αληθοφανή βίντεο και φωτογραφίες, οδηγούμαστε στην κατάρρευση της διαχωριστικής γραμμής μεταξύ πραγματικών ειδήσεων και fake news. Εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο χρησιμοποιούν εφαρμογές Τ.Ν., μέσω των περίφημων dating apps, για να βρουν σύντροφο και σεξουαλικό παρτενέρ. Πρέπει, εδώ και τώρα, να δούμε τη μεγάλη εικόνα για την Τ.Ν. και τα βαθιά κοινωνικά και πολιτικά ερωτήματα που φέρνει στο προσκήνιο για την ανθρώπινη εργασία, τα όρια της επιστήμης και της γνώσης, τον έλεγχο του σώματος και των ζωών μας αλλά και την ουσία της ελευθερίας και της δημοκρατίας. Και είναι απαραίτητη μια τέτοια συζήτηση γιατί οι αλγόριθμοι της Τ.Ν., από τη στιγμή που εμπλέκονται στις ζωές και την καθημερινότητα δισεκατομμυρίων ανθρώπων, παύουν να είναι «ουδέτεροι» και «τεχνοκρατικοί», δημιουργούν σημαντικά κοινωνικά, πολιτικά και οικονομικά αποτυπώματα τα οποία μας αφορούν όλους. Αυτήν ακριβώς τη συζήτηση επιδιώκω να ανοίξει και μέσω του νέου μου βιβλίου.
-Διαρκώς μαθαίνουμε ειδήσεις και ακούμε αναλύσεις για τις νέες δυνατότητες της Τ.Ν. αλλά και τις απειλές που φέρνει. Κάποιοι μιλάνε ακόμα και ένα μέλλον με σκεπτόμενα ρομπότ με κάποιου είδους συνείδηση. Πως πρέπει να στεκόμαστε απέναντι σε όλα αυτά;
-Είναι σίγουρο ότι η Τ.Ν. ανοίγει τεράστιες νέες δυνατότητες σε ένα μεγάλο εύρος θεμάτων, από την ανακάλυψη νέων φαρμάκων και την προσωποποιημένη ιατρική θεραπεία και περίθαλψη μέχρι τα αυτόνομα οχήματα, την «έξυπνη γεωργία», την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, την εκπαιδευτική διαδικασία και την «έξυπνη διαχείριση» ενεργειακών δικτύων και κτιρίων. Από την άλλη μεριά, δεν πρέπει να διαφύγει της προσοχής μας ότι σήμερα, η υπαρκτή Τ.Ν. χρησιμοποιείται, αναπτύσσεται και εμπορευματοποιείται, ως απόλυτο εργαλείο θανάτου και καταστροφής, στα πεδία των μαχών της Ουκρανίας και της Παλαιστίνης. Και κάθε άλλο παρά τυχαίο είναι ότι χιλιάδες επιστήμονες έχουν υπογράψει σχετικές εκκλήσεις για να οριοθετηθούν και τερματιστούν έγκαιρα οι πολεμικές εφαρμογές της Τ.Ν., πριν εκχωρηθούν πλήρως σε μηχανές καθήκοντα και αρμοδιότητες που κυριολεκτικά αποτελούν θέμα ζωής η θανάτου για την ανθρωπότητα. Επιτρέψτε μου όμως να τονίσω ότι, παρά τα όσα λέγονται, ο μεγαλύτερος κίνδυνος που φέρνει η Τ.Ν. δεν είναι τα πολεμικά ρομπότ που ανεξέλεγκτα θα καταστρέψουν τον κόσμο μας, ούτε και τα προγράμματα Τ.Ν. που θα στραφούν κατά των δημιουργών τους. Η συζήτηση για αυτούς τους κινδύνους είναι δημοφιλής αλλά παραπλανητική. Ο πραγματικός, υπαρξιακός κίνδυνος για την ανθρωπότητα είναι η Τ.Ν., χωρίς συζήτηση και ενημέρωση, να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο καταγραφής, ανάλυσης και τελικά ελέγχου των ζωών, των συναισθημάτων και των επιθυμιών δισεκατομμυρίων ανθρώπων.
Απέχουμε πολύ από πλήρως αυτόνομα και σκεπτόμενα ρομπότ και ίσως δεν θα φτάσουμε ποτέ σε αυτό που λέγεται ισχυρή Τ.Ν. που θα μπορεί να εμφανίζει στοιχεία ανθρώπινης νόησης και κοινής λογικής, και να θέτει τους δικούς της στόχους. Ζούμε όμως αρκετά χρόνια στην εποχή που όλα τα ψηφιακά ίχνη των 6 δισεκατομμυρίων χρηστών του διαδικτύου, τα emails τους, οι αναζητήσεις τους στο διαδίκτυο, τα ποστ και τα likes στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα βίντεο που βλέπουν και τα τραγούδια που ακούνε, ακόμα και ο χρόνος που σταματούν μπροστά σε μία είδηση καταγράφονται μεθοδικά και συστηματικά, αναλύονται και δημιουργούν ένα ψηφιακό ψυχολογικό προφίλ του καθενός μας. Αυτά ακριβώς τα ψηφιακά ίχνη δημιουργούν το έδαφος πάνω στο οποίο φυτρώνουν και αναπτύσσονται τα μοντέλα της Τ.Ν. σήμερα.
-Τι σημαίνει πρακτικά αυτό; Πως συνδέεται με την Τ.Ν.;
-Η Παραγωγική Τ.Ν. βασίζεται πάνω στα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα. Πρόκειται για προγράμματα Τ.Ν. με δισεκατομμύρια παραμέτρους που μέσω στατιστικής επεξεργασίας τεραστίων σετ διαφορετικών δεδομένων (δομημένα και αδόμητα κείμενα, εικόνες, βίντεο κ.α.) μπορούν να εκπαιδεύονται και να εκτελούν ταχύτατα διαφορετικές εργασίες όπως η παραγωγή κειμένου ή εικόνας, η αναγνώριση μοτίβων και η παραγωγή εναλλακτικών σχεδίων. Αυτά ο μεγαλύτερος κίνδυνος που φέρνει η Τ.Ν. δεν είναι τα πολεμικά ρομπότ που ανεξέλεγκτα θα καταστρέψουν τον κόσμο μας, ούτε και τα προγράμματα Τ.Ν. που θα στραφούν κατά των δημιουργών τους Όπως γράφω και στο βιβλίο μου, εμείς οι 6 δισεκατομμύρια χρήστες δημιουργούμε το έδαφος και βάζουμε τα θρεπτικά στοιχεία και 5-6 πολυεθνικές της πληροφορικής έρχονται και οργώνουν, φυτεύουν και αξιοποιούν τους καρπούς που γεννάει αυτό το έδαφος. Ωστόσο, δεν μας πέφτει κανένας λόγος για το τι και πως θα φυτευτεί, ούτε και για το πως θα αξιοποιηθούν οι καρποί που φυτρώνουν στο έδαφος που καθημερινά δημιουργούμε. Για το λόγο αυτό, θεωρώ ότι αυτή η εκδοχή της Τ.Ν. είναι μια ιδιοτελής και διαστρεβλωμένη (από τις μεγάλες πολυεθνικές) μορφή της παγκόσμιας συλλογικής νοημοσύνης των ψηφιακών κολίγων του διαδικτύου, δηλαδή όλων μας. Είναι μια απόδειξη της δύναμης, της ενέργειας, της ζωτικής ορμής που καθημερινά καταθέτουμε στο διαδίκτυο. Και ταυτόχρονα είναι και εκμετάλλευση, από όσους ελέγχουν τις δομές του διαδικτύου, της χωρίς αμοιβή εργασίας δισεκατομμυρίων ανθρώπων.
-Πολλοί φοβούνται μαζική ανεργία και δραστικό περιορισμό των θέσεων εργασίας και του ρόλου των ανθρώπων στην παραγωγή. Μπορεί να υπάρξει μαζική παραγωγή χωρίς ή με ελάχιστη ανθρώπινη εργασία;
-Όλες οι μεγάλες τεχνολογικές επαναστάσεις κατέστρεψαν μαζικά θέσεις εργασίας αλλά και πολιτιστικά έθιμα και κοινότητες που συνδέονταν με τις χαμένες θέσεις εργασίας. Ταυτόχρονα, δημιούργησαν νέες ειδικότητες και θέσεις εργασίας, καθώς και νέες ανάγκες σε καταναλωτικά προϊόντα, με το τελικό αποτέλεσμα να ήταν πάντα, μέχρι σήμερα, ιστορικά θετικό: οι νέες θέσεις εργασίας όχι απλά αναπλήρωναν τις χαμένες αλλά διεύρυναν σημαντικά το εργατικό δυναμικό και το ρόλο του. Ωστόσο, στην εποχή της 4ης βιομηχανικής επανάστασης και της Τ.Ν., δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι το τελικό ισοζύγιο θα είναι θετικό, αντίθετα υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι μπορεί και να οδηγούμαστε σε ακόμα μεγαλύτερη και ποιοτικά διαφορετική υποκατάσταση των εργαζόμενων ανθρώπων από πιο «έξυπνες» μηχανές. Θέλει όμως μια προσοχή αυτό το σημείο. Αυτές οι πιο «έξυπνες» μηχανές βασίζονται στην εκμετάλλευση των ψηφιακών ιχνών της ανθρωπότητας, δεν έχουν τίποτα το μαγικό από πίσω τους, προκύπτουν από το συνδυασμό της δωρεάν δουλειάς 6 δισεκατομμυρίων χρηστών του διαδικτύου με τη σκληρή δουλειά των 60 εκατομμυρίων εργαζόμενων στη βιομηχανία της πληροφορικής. Βάλτε 6 δισεκατομμύρια χρήστες επί 6 ώρες την ημέρα, αυτό μας κάνει 36 δισεκατομμύρια ανθρωποώρες ημερησίως, δηλαδή 4,5 δισεκατομμύρια δωρεάν μεροκάματα στην υπηρεσία της βιομηχανίας του διαδικτύου και της Τ.Ν. Αυτό που κάνει τις μηχανές της Τ.Ν. ικανές να υποκαταστήσουν την ανθρώπινη εργασία είναι αυτή η δωρεάν υφαρπαγή του χρόνου των χρηστών. Όπως γράφω και στο βιβλίο, η Τ.Ν. είναι συμπυκνωμένος ιστορικός χρόνος, φτιαγμένος από τρισεκατομμύρια κλεμμένες στιγμές των χρηστών στον παγκόσμιο ιστό.
-Άρα να φοβόμαστε την επέλαση των ρομπότ ή όχι;
Η γενικευμένη ρομποτοποίηση της παραγωγής συζητιέται επί πολλά χρόνια. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι σταδιακά επεκτείνεται τόσο ο αριθμός όσο και ο ρόλος των ρομπότ στις παραγωγικές διαδικασίες, ειδικά στο διαδίκτυο το 90% του περιεχομένου παράγεται ήδη από τα λεγόμενα chatbots. Ωστόσο η χρήση ρομπότ σε μαζική κλίμακα απαιτεί σημαντικές υποδομές και μεγάλες επενδύσεις, ενώ παράλληλα φέρνει και μια μεγαλύτερη εξάρτηση των βιομηχανικών χρηστών από τις εταιρείες πληροφορικής που με τη ρομποτοποίηση και τα λογισμικά Τ.Ν. διεκδικούν πρακτικά να μπουν συνεταίροι σε όλους του ς βιομηχανικούς κλάδους. Το βασικό κριτήριο, για οποιαδήποτε εταιρεία, για τη ρομποτοποίηση της παραγωγής είναι η κερδοφορία, αυτή καθορίζει πόσο γρήγορα και ποιες διαδικασίες αυτοματοποιούνται. Και εδώ ακριβώς εντοπίζονται δύο προβλήματα.
Το πρώτο είναι αναμενόμενο: στις σημερινές συνθήκες κρίσης και αστάθειας των αγορών, η απόσβεση των αναγκαίων μεγάλων επενδύσεων δεν είναι καθόλου βέβαιη.
Το δεύτερο είναι ότι σε πολλές περιπτώσεις, η εισαγωγή ρομπότ απλά δεν χρειάζεται. Τα τελευταία 50 χρόνια, ζούμε μια ασύλληπτη οπισθοχώρηση του εργατικού κινήματος, τη διάλυση των συνδικάτων και την μαζική υποχώρηση έως και απόσυρση της αριστεράς, σε όλο σχεδόν τον κόσμο. Το πρακτικό αποτέλεσμα αυτής κατάστασης, σε συνδυασμό με την τεχνολογική εξέλιξη και την τυποποίηση των βιομηχανικών διεργασιών, είναι ότι σε πάρα πολλές περιπτώσεις είναι φθηνότερο και πιο αποδοτικό να «ρομποτοποιήσουμε» την φτηνή και συχνά ανασφάλιστη εργασία των ανθρώπων παρά να επενδύσουμε σε νέες τεχνολογίες.
Ένας από τους λόγους που καθυστερούν η βιομηχανική καινοτομία και η εξάπλωση των ρομπότ και της Τ.Ν. είναι η συντριπτική ήττα των εργατικών κινημάτων και αντιστάσεων σε όλο τον κόσμο, όπως και η διάλυση των συνδικάτων. Η ήττα αυτή κάνει πιο κερδοφόρα τη μηχανοποίηση των ανθρώπων παρά τη ρομποτοποίηση της παραγωγής. Άραγε πόσο θα είχε προχωρήσει η ρομποτοποίηση αν γινόταν, λ.χ., υποχρεωτική η τετραήμερη εργασία ή οι τριάντα ώρες την εβδομάδα; Και τι είδους στροφή θα είχε πάρει η τεχνολογική εξέλιξη αν η κινητήρια δύναμή της δεν ήταν να αυξηθούν η κερδοφορία και η εντατικοποίηση στο εργοστάσιο, αλλά να κάνει την ανθρώπινη ζωή πιο ξεκούραστη και δημιουργική; Τις απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα δεν θα τις μάθουμε ποτέ, μπορούμε όμως να πούμε με σιγουριά ότι ο τρόπος με τον οποίο εξελίσσεται και εφαρμόζεται η τεχνολογία περνάει, υποχρεωτικά, και μέσα από την πάλη των τάξεων.
