Με αφορμή τη Συλλογική Σύμβαση για το Ελεύθερο Θέατρο που άρχισε να υπογράφεται από θεατρικούς επιχειρηματίες από τις 11/3/2024 μου δίνεται η ευκαιρία ν' αναφερθώ στο πλαίσιο εργασίας που επικρατεί στο χώρο της τέχνης γενικότερα.
Υπάρχει μία διαχρονική αντίληψη στην ελληνική κοινωνία πως οι καλλιτέχνες δεν παράγουν τίποτε σημαντικό για τη ζωή μας, πως στην πραγματικότητα δεν εργάζονται αλλά κάνουν το χόμπι τους και γι’ αυτό η τέχνη δεν πρέπει να πληρώνεται, πως η καλλιτεχνική εκπαίδευση δεν αποτελεί ειδικό γνωστικό αντικείμενο στο εκπαιδευτικό σύστημα, και δεν είναι ανάγκη να υφίσταται στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Ουδέν ψευδέστερον τούτου. Είναι αλήθεια βέβαια πως μόλις τις τελευταίες 2 δεκαετίες γίνεται σταδιακά όλο και πιο κατορθωτό να εκτιμάται ακριβέστερα η επίδραση της τέχνης στην οικονομική δραστηριότητα των κοινωνιών[1].
Η τέχνη λοιπόν όχι μόνο απαρτίζει ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της οικονομικής δραστηριότητας σε παγκόσμια κλίμακα (με ετήσιο κύκλο εργασιών που ξεπερνάει τα 2.2 τρισεκατομμύρια δολάρια, απασχολώντας πάνω από 29 εκατομμύρια εργαζόμενους[2]) και στην ΕΕ (απασχολεί το 4-6% του ευρωπαϊκού εργατικού δυναμικού και αντιπροσωπεύει το 2-4.5 % του συνολικού ΑΕΠ[3]), όχι μόνο διασυνδέεται στενά με άλλους μεγάλους τομείς της οικονομίας, όπως είναι ο τουρισμός, ο κλάδος της εστίασης, ή της διαφήμισης και επικοινωνίας, ειδικά στις πόλεις των κρατών, ή της εκπαίδευσης[4], αλλά επηρεάζει ευρύτερα την οικονομική μεγέθυνση με δύο βασικούς τρόπους. Αρχικά, διαμορφώνει πολιτισμικά χαρακτηριστικά που μεταφράζονται σε προσωπικά κίνητρα, κατευθύνοντας τις οικονομικές συμπεριφορές των ανθρώπων. Έπειτα, οικοδομεί ένα κοινωνικό κεφάλαιο σε επίπεδο πληθυσμού, με σημαντική δυνητική προστιθέμενη αξία[5]. Η τέχνη με άλλα λόγια, εκτός από πηγή πλούτου, συμβάλλει στην καλλιέργεια ανθρωπιστικών αξιών, κριτικής σκέψης και στάσης, συνολικά στην υψηλού επιπέδου μόρφωση των πολιτών.
Στην Ελλάδα όμως τα προβλήματα έχουν συσσωρευτεί: στον χώρο της τέχνης αυξάνονται διαρκώς οι άτυπες μορφές εργασίας, ελάχιστοι επαγγελματίες στον κλάδο απολαμβάνουν σταθερό εισόδημα, ενώ οι δυνατότητες συλλογικών διαπραγματεύσεων είναι πενιχρές, υπάρχει υψηλότερος κίνδυνος υπο-αμειβόμενης ή μη αμειβόμενης εργασίας, ψευδούς αυτοαπασχόλησης και καταχρηστικών ρητρών εξαγοράς. Οι περισσότεροι καλλιτέχνες στην Ελλάδα εργάζονται ανασφάλιστοι, έχουν χαμηλό εισόδημα, και βιοπορίζονται ασκώντας δεύτερο ή και τρίτο επάγγελμα. Οι εργασιακές συνθήκες έγιναν οριακές στη διάρκεια της πανδημίας. Η εξίσωση των αποφοίτων δραματικών σχολών, σχολών χορού/ κινηματογράφου και ωδείων με αποφοίτους Λυκείου (ΠΔ85/2022[6]) φανερώνει την υποβάθμιση που οι επαγγελματίες του κλάδου βιώνουν στη συνείδηση της πολιτικής τάξης, και σε ένα βαθμό και σε τμήματα της ευρύτερης κοινωνίας. Οι νέες ψηφιακές τεχνολογίες, όπως η τεχνητή νοημοσύνη, θέτουν επίσης διαρκώς αυξανόμενες προκλήσεις. Και σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, εμπεδώνεται η αντίληψη ότι ο πολιτιστικός και δημιουργικός τομέας στερείται αξιοπρεπούς εργασίας, μισθολογικών προτύπων και κοινωνικής προστασίας[7].
Σε αυτό το πλαίσιο, η ψηφισμένη από την Γενική Συνέλευση του ΣΕΗ Συλλογική Σύμβαση, που μέχρι στιγμής έχει υπογραφτεί από αρκετά μέλη της ΕΝΘΕΠΑ και στόχος είναι να αρχίσει να εφαρμόζεται από 1/9/2024, αποτελεί ένα πρώτο βήμα προς μία θετική κατεύθυνση. Είναι μια σύμβαση που φροντίζει πολλές εργασιακές πτυχές, όπως είναι οι άδειες, οι αργίες, ο αριθμός παραστάσεων, η εκτός έδρας αποζημίωση, οι περιοδείες - διάρκεια ταξιδιών, ο χρόνος ανάπαυσης, οι περιοδείες στο εξωτερικό, το ωράριο των προβών, το πρόγραμμα εργασίας, ζητήματα υγιεινής και ασφάλειας στους χώρους εργασίας, φροντίδα ένδυσης και εξάρτησης.
Ήρθε επιτέλους ο καιρός να μπει ένα πλαίσιο στην εργασία στο χώρο της Τέχνης και να αναγνωριστούν όλα τα δικαιώματα για την εργασία που παρέχουν οι καλλιτέχνες. Έχουν κατατεθεί εξάλλου στο δημόσιο διάλογο πολύ αναλυτικές απόψεις[8] σχετικά με τα δομικά προβλήματα του κλάδου του πολιτιστικού/ καλλιτεχνικού τομέα, των σύγχρονων προκλήσεων που αυτός αντιμετωπίζει σε Ελλάδα και Ευρώπη, και της ανάπτυξης ενός πλαισίου αντίληψης και δράσης για τη βιωσιμότητα και ανθεκτικότητά του.
[1] https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jep.20.2.23
[2] https://www.oecd.org/cfe/leed/OECD-G20-Culture-July-2021.pdf
[4] https://www.wien.gv.at/meu/fdb/pdf/intern-vergleichsstudie-ci-959-ma27.pdf
[5] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1053535712000960
(Η Ιφιγένεια Θεοχαρίδη είναι Θεατρολόγος-Ηθοποιός, Ψυχολόγος, Συντονίστρια ΝΕ Θεάματος Ακροάματος ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ)
